ecbo - expertisecentrum beroepsonderwijs

LEERPROCESSEN

LEERPROCESSEN

Speuren in de ‘black box’

Auteurs
Aimée Hoeve, Expertisecentrum Beroepsonderwijs

mei 2012

Leren, daar draait het allemaal om in het (beroeps)onderwijs. Dat is het kernproces. Vervelend alleen is dat we maar moeilijk greep kunnen krijgen op dat proces. Immers, het voltrekt zich in de breinen van onze leerlingen. En, ondanks alle recente bestsellers over het functioneren daarvan, blijven dat grotendeels black boxes. Je weet wat je erin stopt: lessen, praktijk, een compleet curriculum. En ook de output laat zich relatief makkelijk vaststellen. Via toetsen en proeven van bekwaamheid kom je aan de weet wat er geleerd is. Maar wat er tussendoor allemaal gebeurt…… Toch biedt de wetenschap wel enig houvast. Een kennismaking met leermetaforen, -dimensies en -theorieën.   

Een grote naam in de psychologie van het leren is prof. Carel Frederik van Parreren. In zijn standaardwerk Leren op school (1976) omschrijft hij leren als ‘een proces, met min of meer duurzame resultaten, waardoor nieuwe gedragspotenties van de persoon ontstaan of reeds aanwezige zich wijzigen.’ Een definitie die nog altijd staat als een huis. In latere jaren hebben wetenschappers ingezoomd op de aard van dat proces. Zonder nu meteen af te dalen naar het niveau van hersencellen, valt daar best wat over te zeggen. En wel in de vorm van metaforen; modellen of perspectieven zou je ze ook kunnen noemen. Twee daarvan hebben zich de afgelopen jaren uitgekristalliseerd:

  1. Acquisitiemetafoor: het individu is het uitgangspunt in deze benadering. Leren is hier een proces, gericht op het verwerven (acquisition) van kennis en vaardigheden. In deze metafoor is kennis een product dat kan worden overgedragen.
  2. Participatiemetafoor: deze metafoor neemt de relaties tussen individuen als uitgangspunt en omschrijft leren als een proces van identiteitsontwikkeling, waarin een de lerende zich ontwikkelt tot volwaardig lid van beroepsgroep. In deze metafoor wordt kennis gezien als de gezamenlijke betekenis die in de beroepsgroep wordt gegeven aan ervaringen, zoals de voorkeur voor bepaalde werkwijze, of het belang van een specifiek protocol.

Anna Sfard, die deze twee metaforen uitvoerig heeft beschreven, benadrukt dat ze elkaar allerminst uitsluiten. Het is niet de ene of de andere. Beide metaforen zijn van waarde om het fenomeen ‘leren’ te begrijpen.
 

Naar een definitie van het leerproces

Zijn de twee metaforen met elkaar in verbinding te brengen? De Deense hoogleraar Knud Illeris heeft dat geprobeerd. Leren, in zijn definitie, is een integraal proces, bestaande uit twee verbonden deelprocessen die elkaar wederzijds beïnvloeden:
  • Een interactieproces tussen de lerende en zijn omgeving (participatiemetafoor)
  • Een psychologisch proces van kennisverwerving dat leidt tot een bepaald leerresultaat (acquisitiemetafoor)

Steeds gaat het om processen die een langdurige verandering teweeg brengen. In welke vorm dan ook. Persoonlijk ontwikkeling kan het resultaat zijn, maar ook socialisatie en kwalificatie. Illeris onderscheidt drie dimensies in het leren:
  1. Cognitieve dimensie
  2. Affectieve of emotionele dimensie
  3. Sociale dimensie
 

Cognitieve dimensie

Alle leerprocessen zijn gericht op de verwerving van betekenisvolle inhoud. En wat je opneemt, zal links of rechtsom van invloed zijn op je cognitieve vermogens. Je gaat wellicht andere denk- en interpretatieschema’s hanteren. En op die manier anders naar jezelf, je rol en situatie kijken. Wat weer zijn weerslag heeft op het gedrag.
Gedragsverandering is een aanwijzing dat er een wijziging optreedt in iemands denk- en interpretatieschema’s. Wat betekent dat er een cognitief leerproces heeft plaatsgevonden.
Dit soort leren is vooral het domein van de leerpsychologie.

Affectieve of emotionele dimensie
Het leerproces is een emotioneel of psychodynamisch proces. Dat wil zeggen: het vereist psychologische energie. Gevoelens, emoties en motivatie zijn zowel conditie als uitkomst van het leerproces. Dit is vooral het domein van de ontwikkelingspsychologie.

Sociale dimensie
Het leerproces is een sociaal proces, in gang gezet door de interactie tussen individu en omgeving. Een leerproces wordt beïnvloed door maatschappelijke ontwikkelingen. Je kunt het verloop van leerprocessen pas echt begrijpen als je de maatschappelijke context waarin het leren plaatsvindt begrijpt. Dit betekent dat je in een analyse van leerprocessen aandacht moet hebben voor die context en rekening moet houden met sociaal-culturele aspecten zoals status en macht. Dit is vooral het domein van de sociaal-culturele psychologie en maatschappijwetenschappen, met name de sociologie.

Diversiteit aan theorieën over leren

Leren, zoveel mag duidelijk zijn, is een bij uitstek multidisciplinair onderwerp van onderzoek en theorievorming. Je vindt het terug in uiteenlopende domeinen van wetenschap. In de loop der jaren is dan ook een diversiteit aan theorieën ontwikkeld die vanuit een verschillend perspectief het leerproces proberen te beschrijven en begrijpen. Knud Illeris heeft er enige ordening in aangebracht en theorieën gepositioneerd in een ‘spanningsveld’. Onderstaand schema maakt dit `spanningsveld’ zichtbaar:

 
Dit schema maakt het speelveld inzichtelijk waarin vanuit verschillende posities over leren en leerprocessen wordt nagedacht. In de artikelen over de cognitieve, emotionele of affectieve en sociale dimensie worden de verschillende theorieën die zich in de hoeken van dit speelveld bevinden verder uitgewerkt.
 

Inzichten uit de neurowetenschap

Leerprocessen spelen zich af in de hoofden van mensen. Buiten onze waarneming dus. Misschien verklaart dat de veelheid aan leertheorieën. Maar: het tij begint enigszins te keren. Want stukje bij beetje raakt toch wat meer bekend over processen in het brein. De neurowetenschap rammelt aan de poort. Hoewel de krantenkoppen heel stellig lijken,  zijn conclusies nog moeilijk te trekken en resultaten nog niet eenvoudig toe te passen. Dit komt bijvoorbeeld doordat resultaten afkomstig zijn uit experimentele situaties en niet uit een alledaagse leeromgeving. Daarnaast richt het onderzoek zich steeds op afzonderlijke cognitieve factoren, terwijl deze elkaar bij het leren beïnvloeden op een complexe manier.
Welke inzichten zijn leertechnisch nu echt bruikbaar? Een recente review (De Jong e.a., 2008) geeft een overzicht. Onderwijskundig en neuropsychologisch onderzoek, zo leert deze studie, hebben raakvlakken op de volgende thema’s:
  1. Cognitieve belasting tijdens de uitvoering van leertaken
  2. Affectieve processen en emoties tijdens het leren, individueel of in groepen
  3. Het verschil tussen impliciet en expliciet leren
  4. De verwerving van metacognitieve en regulatieve vaardigheden (vaardigheden die de lerende in staat stellen om zijn eigen leerproces te sturen)
  5. Sociale cognitie en sociaal leren door observatie en imitatie
  6. Het door inzicht oplossen van problemen

Op deze zes thema’s onderbouwt de neuropsychologie bestaande inzichten over leerprocessen of vullen deze aan. Zo wordt bijvoorbeeld bevestigd dat leren door observatie en imitatie een krachtige leerstrategie is. En ontstaat meer inzicht in het verschil tussen impliciet en expliciet leren: neurologisch onderzoek maakt duidelijk welke hersengebieden bij elk van beide typen leerprocessen worden geactiveerd.

Een studie van de onderzoekers Brouwer en Zitter gaat dieper in het belang van de neuropsychologie voor het (beroeps)onderwijs. Maar komt tegelijkertijd tot de conclusie dat de toepassing van inzichten uit deze jonge tak van wetenschap nog erg beperkt is. Ze bieden, volgens de geconsulteerde experts, nog te weinig handvatten voor het handelen van docenten/begeleiders in het beroepsonderwijs.
 
 

Enkele deskundigen:


Prof. dr. Robert-Jan Simons, hoogleraar Digitaal Leren aan de Universiteit van Utrecht en directeur Nederlandse School voor Onderwijsmanagement (NSO)
Dr. Ruud Klarus, lector Ontwikkelen van competenties op de werkplek (Hogeschool van Arnhem en Nijmegen)
Prof. dr. Elly de Bruijn, bijzonder hoogleraar Pedagogisch-didactische vormgeving van het beroepsonderwijs (Universiteit Utrecht); lector Beroepsonderwijs (Hogeschool Utrecht)

Bronnen:


REAGEREN

E-mailadres:
Plaats hier uw reactie:

REACTIES

Zoeken
Geef uw mening over de Canon

ALLE ARTIKELEN