ecbo - expertisecentrum beroepsonderwijs

ZORGEN VOOR ‘WERKZAME’ OPLEIDINGEN

ZORGEN VOOR ‘WERKZAME’ OPLEIDINGEN

Arbeidsmarktintrede van mbo-gediplomeerden

Auteurs
Christoph Meng & Annelore Verhagen, Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (ROA)

september 2016

Jaarlijks krijgen zo’n 150.000 mbo-studenten een diploma uitgereikt. Maar biedt dat diploma ook voldoende kans op werk? Dat is maar de vraag. Daarom staat de ‘arbeidsmarktrelevantie’ van mbo-opleidingen al een tijdje hoog op de politieke agenda. Scholen hebben wat dit betreft al een (wettelijk verankerde) zorgplicht. Maar hoe verloopt de arbeidsmarkintrede van de gediplomeerde MBO-ers?
 
Na het behalen van hun diploma staan schoolverlaters van het mbo voor een belangrijke keuze: de arbeidsmarkt op óf verder leren. Op een hoger mbo-niveau of het hbo. Wat ze doen, is vrij nauwkeurig bekend. Want elk jaar doet het Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (ROA) daar onderzoek naar. In deze BVE-Monitor worden gediplomeerden anderhalf jaar na het behalen van het diploma bevraagd.
 
Qua keuze blijken er flinke verschillen te bestaan tussen de beide leerwegen van het mbo. Van de gediplomeerden van de beroepsopleidende leerweg (bol) biedt na anderhalf jaar iets meer dan de helft zich aan op de arbeidsmarkt. Onder gediplomeerden van niveau 1 is dit percentage het laagst (42% in 2015) en onder gediplomeerden van niveau 3 het hoogst (67% in 2012).
Heel anders ligt het bij de beroepsbegeleidende leerweg (bbl). Van de gediplomeerden biedt meer dan 90% zich aan op de arbeidsmarkt. Tussen de vier onderwijsniveaus doen zich hier geen grote verschillen voor. Inbegrepen in het percentage zijn overigens ook jongeren die een vervolgopleiding in het mbo-bbl starten. Ook zij worden gezien als aanbieder op de arbeidsmarkt.  
 

Zorgplicht arbeidsmarktperspectief


Voor een substantieel aantal studenten is het mbo eindonderwijs. Dat betekent dat scholen een goede voorbereiding moeten bieden op de beroepspraktijk. Vier indicatoren kunnen daarbij een goed beeld bieden:
1.    De voorbereiding op de arbeidsmarkt,
2.    De kans op werk,
3.    De kans op werk in een beroependomein dat in het verlengde van de opleidingsrichting ligt,
4.    De vraag of de gediplomeerden spijt hebben van de gevolgde opleiding.
 
Hoe scoren mbo-opleidingen op dit moment op deze vier domeinen? We inventariseren dat aan de hand van de BVE-Monitor en andere onderzoeksgegevens.

Voorbereiding op de arbeidsloopbaan


Beroepsopleidingen in het mbo dienen studenten rechtstreeks voor te bereiden op de arbeidsmarkt. Anders gezegd: hen startbekwaam te maken. We noemen dat de kortetermijndoelstelling van het onderwijs. Daarnaast moeten opleidingen een basis bieden om kennis en vaardigheden verder te ontwikkelen, in het vervolg van de (onderwijs-)carrière: de langetermijnvoorbereiding.
Over het een zijn gediplomeerden achteraf beter te spreken dan over het ander, zo blijkt uit de BVE-Monitor. 61% is van mening dat de gevolgde opleiding een (heel) goede basis biedt om kennis en vaardigheden verder te ontwikkelen. Minder dan de helft echter vindt dat de gevolgde opleiding een goede basis biedt om te starten op de arbeidsmarkt. 1 op de 5 is zelfs van mening dat de opleiding hier (helemaal) geen goede basis voor heeft geboden.
Opmerkelijk is dat bbl-gediplomeerden duidelijk positiever oordelen dan bol-gediplomeerden. Van die laatsten vindt ruim 1 op de 4 zelfs dat de gevolgde opleiding (helemaal) geen goede basis biedt om te starten op de arbeidsmarkt.

Cijfermatig overzicht van het oordeel van gediplomeerden over de voorbereiding op de arbeidsloopbaan.

 

Starten op de arbeidsmarkt

 

Verder ontwikkelen kennis en vaardigheden

 

(Helemaal) geen goede basis

(Heel) goede basis

(Helemaal) geen goede basis

(Heel) goede basis

Mbo totaal

21

47

11

61

 

 

 

 

 

Mbo-bol

24

43

12

59

Mbo-bbl

14

55

9

65

Bron: ROA (SIS), 2015

Kans op werk


Er zijn verschillende indicatoren die aangeven hoe soepel de overgang tussen onderwijs en arbeidsmarkt verloopt. Voor de hand ligt om te kijken naar het werkloosheidsniveau onder schoolverlaters die zich aanbieden op de arbeidsmarkt. De kans op werk is daarbij sterk afhankelijk van:
•    De conjunctuur
•    De gevolgde leerweg
•    Het niveau van de gevolgde opleiding
•    De sector van de opleiding
 
De conjunctuur
In de periode 2011 tot en met 2014 liep de werkloosheid (* zie onderaan)  als gevolg van de economische crisis verder op van 5.8% in 2011 (gediplomeerden van het studiejaar 2009-2010) tot 9.5% in 2014 (gediplomeerden van het studiejaar 2013-2014). In 2015 zien we voor het eerst dat de arbeidsmarkt zich herstelt en de werkloosheid daalt.

Werkloosheid onder mbo-gediplomeerden, 1,5 jaar na behalen van diploma (%)

2011

 

2012

2013

2014

2015

Mbo totaal

5.8

6.1

8.1

9.5

7.6

 

 

 

 

 

 

Mbo-bol

8.7

10.0

12.4

12.8

11.0

Mbo-bbl

3.5

3.1

4.4

6.2

4.0

Bron: ROA (SIS), 2011-2015
 
De rol van de leerweg
De kans op werk is afhankelijk van de conjunctuur. Maar ook de gevolgde leerweg legt gewicht in de schaal. Er blijkt een structureel verschil te bestaan tussen de gediplomeerden van mbo-bol en die van mbo-bbl. Voor beide typen gediplomeerden loopt de werkloosheid weliswaar tijdens de recente economische crisis op, maar met werkloosheidscijfers van rond de 3 tot 4% (met uitzondering van 2014) blijft deze voor de gediplomeerden van mbo-bbl uitermate laag en zelfs duidelijk onder het algemene werkloosheidspercentage in Nederland. Gediplomeerden van mbo-bol daarentegen zien de werkloosheid oplopen tot boven de 10%. Zij hadden al een grotere afstand naar de arbeidsmarkt te overbruggen dan hun collega’s van de bbl-leerweg en die wordt in economisch moeilijke tijden nog groter.

Mbo-bol niveau 1 en 2 in zwaar weer
Van alle gediplomeerden ondervinden die van mbo-bol niveau 1 de grootste problemen op de arbeidsmarkt. Structureel lag het werkloosheidspercentage al boven de 10% in de afgelopen 10 jaar. Maar met de economische crisis is het inmiddels tot (duidelijk) boven de 25% gestegen. Niveau 1 is geen officieel startniveau, dat speelt mee. Maar ook gediplomeerden mbo-bol niveau 2, jongeren met wél een arbeidsmarktkwalificatie dus, maken een moeizame start. Sinds 2000 piekt het werkloosheidspercentage regelmatig naar 10% of, zoals in de recente economische crisis zelfs naar bijna 20% .

Zorg en techniek als veilige havens
Mbo-opleidingen in de sectoren Gezondheidszorg en Techniek kennen in de regel de laagste werkloosheidspercentages. Dit geldt vooral voor de opleidingen op niveau 3 en 4. Maar ook hier laat het verschil tussen bol- en bbl-leerweg zich voelen. De kans op werkloosheid voor gediplomeerden van bbl niveau 4 is bijna letterlijk nihil, ook in de huidige economische crisis. Maar onder gediplomeerden mbo-bol loopt deze wel op. Zo bedroeg in 2014 het werkloosheidspercentage onder de mbo-bol gediplomeerden van de sector Zorg en Welzijn en de sector Techniek bijna 6%. Dat is echter nog steeds aanzienlijk lager dan het percentage onder afgestudeerden van bijvoorbeeld bol niveau Economie (15% in 2014). Techniek en Zorg zijn dan ook nog steeds relatief veilige havens.

Aansluiting tussen opleiding en werk

Werk hebben, zegt nog niet alles. Het gaat natuurlijk ook om de kwaliteit van dat werk. Dat wil zeggen: de mate waarin dit aansluit, zowel wat richting als wat niveau betreft, bij de gevolgde opleiding. Immers, je mag aannemen dat de opgedane kennis en vaardigheden dan beter tot hun recht komen. In de BVE-Monitor proberen we die aansluiting in kaart te brengen. We kijken in hoeverre er sprake is van passend werk. Of er gewerkt wordt in de eigen/verwante richting en ook of dat het geval is op minimaal het eigen opleidingsniveau.
Dat levert vier groepen van gediplomeerden op:
•    Passend werk qua niveau en richting
•    Passend werk qua niveau, maar niet qua richting
•    Passend werk qua richting, maar niet qua niveau
•    Geen passend werk, niet qua richting noch qua niveau
 
Wat blijkt? Pakweg 6 op de 10 werkzame gediplomeerden hebben anderhalf jaar na het behalen van het diploma een functie die qua niveau en qua richting bij de gevolgde opleiding past. Nog eens 11% werkt weliswaar in een functie die qua niveau bij de gevolgde opleiding past maar niet qua richting. Vaak betreft het functies waarvoor niet direct een specifieke opleiding vereist is, maar waar generieke vaardigheden een belangrijke rol spelen.
Opvallend is dat zo’n 16% van de bbl-gediplomeerden in een functie werkzaam is die weliswaar qua richting in het verlengde van de opleiding ligt maar niet qua niveau van diploma. Dat valt ook wel te beredeneren. Deze categorie gediplomeerden blijft namelijk relatief vaak werkzaam in het bedrijf waar de opleiding is gevolgd. En blijkbaar hebben zij niet altijd het gevoel in een hogere functie te zijn ingedeeld dan tijdens hun opleiding.

Aansluiting opleiding-werk qua richting en niveau (%)

Passend werk: qua niveau en richting

Passend werk: qua niveau maar niet qua richting

Passend werk: qua richting maar niet qua niveau

Geen passend werk: niet qua richting noch qua niveau

Mbo totaal

60

11

11

17

 

 

 

 

 

Mbo-bol

58

13

7

22

Mbo-bbl

63

9

16

13

Bron: ROA (SIS), 2012

Spijt van de studiekeuze


Hoe kijken mbo-gediplomeerden, alles voor zichzelf samenvattend, nu terug op de gevolgde opleiding? Zouden ze opnieuw voor dezelfde opleiding kiezen? Dat is natuurlijk de cruciale vraag in dit verband. En dan blijkt dat mbo-gediplomeerden over het algemeen tevreden zijn met hun eerder gemaakte studiekeuze: 79% zou opnieuw dezelfde opleiding volgen, 21% zou voor een andere opleiding kiezen. Niet verrassend ligt dat laatste percentage onder de werkloze mbo’ers aanzienlijk hoger: van hen zou achteraf bezien namelijk zo’n 37% een andere opleiding kiezen.
 
 Achteraf bezien dezelfde opleiding volgen (%)  

 

Ja, dezelfde opleiding 

Nee, andere opleiding

Mbo totaal

79

21

 

 

 

Mbo-bol

76

24

Mbo-bbl

84

16

  Bron: ROA (SIS), 2015

Langetermijneffecten


Schoolverlaters ondervinden forse gevolgen van de huidige economische crisis. Maar karakteristiek voor dit soort crises is dat ze vroeg of laat ten einde lopen. Op langere termijn vallen de nadelige effecten wel mee. Dat blijkt uit onderzoek in 2009 onder het cohort gediplomeerde schoolverlaters dat instroomde op de arbeidsmarkt in de jaren 1981-1984. Ook toen was er crisis, met een sterk stijgende jeugdwerkloosheid. Toch hebben de jongeren van toen daar op langere termijn geen last van ondervonden: 20 jaar na dato bleken zij niet vaker werkloos of vaker inactief.
 
(*) De werkloosheid is daarbij conform de nieuwe definite van het CBS berekend. Dat wil zeggen dat jongeren die minimaal 1 uur per week werkzaam zijn tot de werkzame beroepsbevolking gerekend worden.
 

Enkele deskundigen:


Christoph Meng, senior-onderzoeker Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt,
Annelore Verhagen, onderzoeker Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt.

Bronnen:


REAGEREN

E-mailadres:
Plaats hier uw reactie:

REACTIES

Door:   info@geertberghuis.nl  |  08-05-2014

de sterkere groei van de werkloosheid onder de BOL- afgestudeerden dan onder de BBL-afgestudeerden (naar resp. naar 14,0 en 3,2%) lijkt mij sterk beinvloed door het gegeven dat ten tijde van werkloosheid, het aantal BBL-ers (baan is voorwaarde voor opleiding) afneemt en BOL-lers toeneemt waardoor het werkloosheidspercentage onder de BOL-lers wanneer zij op de arbeidsmarkt komen in procentpunten veel sterker stijgt. Dus het lijkt mij te gemakkelijk geconcludeerd dat de leerweg van invloed is op de werkkansen.
Graag een reactie

Door:   contact@spoorzicht.net  |  08-05-2014

Mooi, compact neergezette kerngegevens. Belangrijk voor het debat waar het MBO heen moet. We zien dat verder investeren in duale trajecten loont wat betreft arbeidsmarktperspectieven. toch eens serieus kijken naar het Duitse model? Verder is de kwalitatieve aansluiting, grofweg 60%, wat mij betreft toch nog te laag, hoewel ik het cijfer lager had ingeschat, gegeven verdringingseffecten vanuit HBO (niveau) en de effecten van pretopleidingen (richting).
Op alle punten vraagt de zorgplicht (wat een term!) aanscherping. Niet zo zeer in bureaucratische procedures en (meer) informatie in de vorm van "bijsluiters", maar in een activerende begeleiding van mbo-ers naar werk. Maar dat zal gemiddeld genomen in een ROC nog niet zo eenvoudig zijn!

Door:   b.t.m.verlaan@minocw.nl  |  06-05-2014

Zijn de cijfers incl/excl. n1?
Zoeken
Geef uw mening over de Canon

ALLE ARTIKELEN